سەربەست سەعید ساڵح
لە کاتی بانگەشەکانی هەڵبژاردندا، دیمەنەکە هەمیشە پڕە لە حەماسەت؛ بەربژێر و سەرکردە سیاسییەکان بە دەنگێکی بەرز بەڵێنی چاکسازیی ئەمنی، کۆنترۆڵکردنی چەکی بێمۆڵەت و گێڕانەوەی سەروەریی تەواو بۆ دەزگاکانی دەوڵەت دەدەن. شەقام بەم بەڵێنانە گەشبین دەبێت، چونکە هاوڵاتیان ماندوون لەوەی چارەنووسی ژیانیان لە ژێر ڕەحمەتی فیشەکێکی وێڵ یان ململانێیەکی عەشایرەتیدا بێت. بەڵام کاتێک تەمەنی بانگەشە کۆتایی دێت و سندوقەکان دادەخرێن، ئەو دەنگە بەرزانە کز دەبن و واقیعە کۆنەکە وەک خۆی دەمێنێتەوە. لێرەوە، کەلێنێکی قووڵ و ترسناک لە نێوان “بەڵێنی سیاسی” و “جێبەجێکردنی واقیعی” لەسەر پرسی چەکی بێمۆڵەت دەردەکەوێت.
ئەم کەلێنە نیشانەی نەبوونی توانای تەکنیکی یان یاسایی نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی نەبوونی ئیرادەی ڕاستەقینەی سیاسییە. زۆرجار ئەو هێزە سیاسییانەی کە لە کاتی هەڵبژاردندا باسی حەسری چەک لە دەستی دەوڵەتدا دەکەن، خۆیان لە پشت پەردەوە خاوەنی باڵی چەکدار، یان هاوپەیمانی ئەو عەشیرەت و تۆڕە کۆمەڵایەتییانەن کە چەک وەک کەرەستەی سەرەکیی پاراستنی پێگەی خۆیان دەبینن. بۆیە، کاتێک کاتی جێبەجێکردنی بڕیارەکان دێت، یاساکان تەنیا بەسەر هاوڵاتیانی بێپشتوپەنا و کاسبکاراندا جێبەجێ دەکرێن، لە کاتێکدا کۆگا گەورەکانی چەکی قورس و سووک لە دەرەوەی بازنەی لێپرسینەوە دەمێننەوە.
بەڵێنەکانی کاتی بانگەشە تەنیا کڕینی دەنگی شەقامن؛ تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی دەسەڵات لەوەدایە کە ئایا دەتوانێت چەک لە دەستی هاوپەیمان و دڵسۆزەکانی خۆیدا داماڵێت یان نا.
مانەوەی چەکی بێمۆڵەت لە دەستی دەرەوەی دەوڵەتدا، سێ لێکەوتەی مەترسیداری لەسەر سەقامگیریی کۆمەڵایەتی هەیە:
- پەککەوتنی یاسا: کاتێک چەک لە یاسا بەهێزتر بێت، دەزگا ئەمنییەکان و دادگاکان ناتوانن ئەرکی خۆیان بەبێ ترس جێبەجێ بکەن، ئەمەش چەمکی “سەروەریی یاسا” پووچەڵ دەکاتەوە.
- سەرهەڵدانی دادگای شەقام: نەبوونی کۆنترۆڵ وادەکات ململانێ کۆمەڵایەتی و عەشایەرییەکان لەبری دادگاکان، لە ڕێگەی لولەی چەکەکانەوە لەسەر شەقام یەکلا بکرێنەوە.
- داڕمانی متمانەی گشتی: هاوڵاتی کاتێک دەبینێت حکومەت ناتوانێت یان نایەوێت ژینگەیەکی ئارامی بێ چەک دابین بکات، متمانەی بە تەواوی سیستمی سیاسی لەدەست دەدات.
حوکمڕانیی کارا بە دروشمی بریقەدار و لێدوانی تەلەفزیۆنی بنیات نانرێت. تا کاتێک کە شەڕی دژ بە چەکی بێمۆڵەت وەک کارتێکی ڕیکلامی لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا بەکاربهێنرێت و نەبێتە ستراتیژییەتێکی نیشتمانیی بێبەخشین، شەقام هەر بە ترسەوە دەژی. پێوەری سەرکەوتنی هەر دەسەڵاتێک لەوەدا نییە کە چەندە بەڵێنی جوان دەدات، بەڵکو لەوەدایە کە کاتێک هاوڵاتیەک دەچێتە سەر شەقام، دڵنیابێت لەوەی کە تەنیا هێزێک کە چەکی بەدەستەوەیە، پۆلیس و یاسایە.
Leave a Reply