ئەحمەد نەبی
نەوت بۆ هەرێمی کوردستان تەنها سەرچاوەیەکی سروشتی نییە؛ بەڵکو یەکێکە لە گرنگترین بنەماکانی ئابووری و داهاتی حکومەت. بەڵام لە ساڵانی ڕابردوودا، نەوت بووەتە یەکێک لە سەرەکیترین خاڵەکانی ناکۆکی لەنێوان هەولێر و بەغدا؛ ناکۆکییەک کە کاریگەرییەکانی تەنها لە سنووری حکومەتەکاندا نەماوەتەوە، بەڵکو ڕاستەوخۆ گەیشتووەتە ژیانی هاووڵاتی.
کێشەی نەوت لە نێوان هەولێر و بەغدا پەیوەندیی بە پرسیاری دەسەڵات، بەڕێوەبردنی سەرچاوەکان، هەناردەکردنی نەوت و شێوازی دابەشکردنی داهاتەکانەوە هەیە. وەستاندنی هەناردەی نەوتی هەرێم لە ساڵی ٢٠٢٣ و دواتر هەوڵەکانی هەردوو لایەن بۆ گەڕاندنەوەی هەناردە، نیشانی داوە کە نەوت چەند بە سیاسی و ئابووریی عێراقەوە گرێدراوە.
بەڵام پرسیارێکی گرنگ لێرەدا دەمێنێتەوە: ئەگەر نەوت سامانێکی گشتییە، هاووڵاتی تا چەند لە قازانجەکەی سوودمەند دەبێت؟
لە هەردوو بەشی عێراق و هەرێمدا، گەندەڵی و بەڕێوەبردنی نادروستی سامانە گشتییەکان بووەتە بابەتێکی گرنگی گفتوگۆی گشتی. بەڵام نابێت بەبێ بەڵگە و دۆکیومێنت ناوی کەس یان دامەزراوەیەک بە «گەندەڵ» بنرێت. لەبری ئەوە، پێویستە پرسیار بکرێت: داهاتی نەوت بە چ شێوەیەک کۆدەکرێتەوە؟ چۆن خەرج دەکرێت؟ کێ چاودێری دەکات؟ و تا چەند زانیارییەکان بۆ هاووڵاتی شەفافن؟
ئەوەی گرنگە، ناکۆکیی نێوان هەولێر و بەغدا نابێت ببێتە هۆی ئەوەی هاووڵاتی تاوانی ناکۆکییە سیاسی و داراییەکان بدات. کاتێک داهاتی نەوت و بودجە دەکەونە ناو ملمڵانێی سیاسی، ئەنجامەکە دەتوانێت خۆی لە دواکەوتنی مووچە، کەمبوونەوەی خزمەتگوزارییەکان و زیادبوونی نائاسایی ئابووری نیشان بدات. ئەمەش لە ساڵانی ڕابردوودا بووەتە یەکێک لە کێشە سەرەکییەکانی پەیوەندیی هەولێر و بەغدا.
لە لایەکی دیکەشەوە، کێشەکە تەنها ناکۆکیی هەولێر و بەغدا نییە. پرسیاری شەفافیەت، چاودێریی دارایی، حسابدانەوە و ڕۆڵی کۆمپانیا نەوتییەکانیش گرنگن. لە عێراقدا لە ساڵی ٢٠٢٦دا پرونە گەندەڵییەکی پەیوەندیدار بە بواری نەوت گەیشتە قۆناغی لێکۆڵینەوە و دادگایی، و دەسەڵاتەکان بڕێکی زۆر پارە و زێڕیان دەستبەسەر کردووە؛ ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە چاودێری و حسابدانەوە لە بواری نەوت بابەتێکی گرنگی گشتییە.
لە کۆتاییدا، پرسیاری سەرەکی نابێت تەنها ئەوە بێت کە «کێ لە نەوتدا قازانج دەکات؟»؛ بەڵکو دەبێت بپرسین: «چۆن دەتوانین دڵنیابین کە نەوت، کە سامانێکی گشتییە، بە شێوەیەکی شەفاف و دادپەروەرانە بەکاربهێنرێت و سوودی بگەیەنێتە هاووڵاتی؟»
چارەسەری کێشەکە لە ڕێککەوتنێکی کاتی نێوان هەولێر و بەغدا زیاترە؛ پێویستی بە یاسای ڕوون، میکانیزمی جێگیر بۆ دابەشکردنی داهات، شەفافیەتی دارایی، چاودێریی سەربەخۆ و حسابدانەوەی هەموو لایەنەکان هەیە. تەنها لەو کاتەدا دەتوانرێت نەوت لە سەرچاوەی ناکۆکییەوە بگۆڕدرێت بۆ سەرچاوەی گەشەپێدان و خۆشگوزەرانی بۆ هاووڵاتی.
Leave a Reply